⊙ Oparte na badaniach naukowych

Witamina K2 MK-7 Fakty potwierdzone naukowo.

Witamina K2 MK-7 to forma witaminy K o udowodnionym wpływie na utrzymanie prawidłowego stanu kości oraz prawidłową krzepliwość krwi. Oto co mówią badania i jakie oświadczenia zdrowotne zostały zatwierdzone.

Źródła PubMed/EFSA Przewodnik naukowy O metodyce (przejdź do sekcji poniżej)

Interakcje medyczne witaminy K2

Interakcje medyczne

Osoby przyjmujące warfarynę, acenokumarol lub fenprokumon muszą skonsultować się z lekarzem. Witamina K2 uczestniczy w krzepnięciu krwi i może wpływać na dawkowanie leków z grupy VKA. Więcej o bezpieczeństwie

Ważna informacja medyczna

Niniejszy przewodnik naukowy ma charakter informacyjny i edukacyjny. Nie stanowi porady medycznej, diagnozy ani zalecenia terapeutycznego. Każda decyzja o suplementacji powinna być skonsultowana z lekarzem lub dietetykiem, szczególnie jeśli:

  • Jesteś w ciąży lub karmisz piersią
  • Masz schorzenia przewlekłe (choroby nerek, wątroby)
  • Planujesz zabieg chirurgiczny

Suplement diety nie może być stosowany jako substytut zróżnicowanej diety. Efekty suplementacji mogą się różnić w zależności od indywidualnych uwarunkowań organizmu.

Ostatnia aktualizacja: 8 stycznia 2026 (integracja badań 2023–2025: metabolizm, Long COVID, farmakokinetyka, HOI)

Następny przegląd zaplanowany: lipiec 2026

Masz 60 sekund? Poniżej najważniejsze fakty. Chcesz zrozumieć, dlaczego? Przewiń niżej po szczegóły i źródła naukowe.

Kluczowe wnioski w 60 sekund

Rozwiń

Ważne ograniczenie naukowe (EFSA)

EFSA nie zatwierdziła oświadczeń o wpływie K2 na serce i naczynia z powodu braku wystarczających dowodów. Pełne stanowisko ↓

1 MK-7: okres półtrwania wynosi około 72 godzin[1]

Dla porównania okres półtrwania MK-4 wynosi zaledwie około 1-2 godziny[1]. MK-7 utrzymuje się we krwi kilkadziesiąt razy dłużej, co umożliwia efekt kumulacji przy codziennym dawkowaniu i osiągnięcie stabilnego poziomu w organizmie.

2 Triada: D3 + Mg + K2

Witamina D3 wspiera wchłanianie wapnia z przewodu pokarmowego, magnez jest kofaktorem enzymów metabolizujących D3, K2 jest kofaktorem dla białek K-zależnych uczestniczących w metabolizmie wapnia.

3 Dawkowanie: 45-200 μg/dzień

45 μg to minimalna dawka stosowana w badaniach nad aktywacją osteokalcyny[2]. 180 μg to dawka stosowana w kluczowych badaniach klinicznych dotyczących tkanki kostnej[3].

Profil bezpieczeństwa

Dla osób zdrowych uznawana za bezpieczną. Szczegóły i przeciwwskazania ↓

↓ Przewiń, aby poznać szczegóły i źródła naukowe

Paradoks wapnia: dlaczego samo wapń nie wystarczy?

Wapń jest niezbędny dla kości, ale sam nie wie, gdzie trafić. W literaturze naukowej opisywane jest zjawisko „paradoksu wapnia", czyli termin używany do opisu obserwacji jednoczesnego występowania zmniejszonej gęstości mineralnej kości i obecności zwapnień w tkankach miękkich u niektórych pacjentów[11].

Witamina K2 MK-7 jest niezbędna do działania enzymu odpowiedzialnego za „włączanie" białek, które kierują wapniem w organizmie. Bez wystarczającej ilości K2 te białka pozostają nieaktywne. (Nazwa techniczna: γ-glutamylokarboksylaza, GGCX.) Poniżej wyjaśniamy, jak to działa, na podstawie opublikowanych badań.

Uwaga: Zjawisko „paradoksu wapnia" jest wciąż badane. Więcej o stanowisku EFSA.

Trzy składniki, które muszą działać razem

Witamina D3, K2 MK-7 i magnez to nie są osobne klocki, lecz działają jak zespół, gdzie każdy ma swoją rolę.

Schemat współdziałania składników: Witamina D3 zwiększa wchłanianie wapnia, następnie magnez aktywuje enzymy metabolizujące D3, potem witamina K2 MK-7 aktywuje białka kierujące wapń, co prowadzi do budowy zdrowych kości.

Witamina D3

Bramkarz dla wapnia

D3 otwiera drzwi dla wapnia w jelitach. Zwiększa produkcję białek transportujących wapń do krwi[5]. Bez D3 wchłaniamy wapń znacznie słabiej, a nawet najlepsza dieta nie pomoże.

Wchłanianie Ca Jelita

Magnez

Włącznik dla D3

Magnez jest niezbędny, żeby witamina D zaczęła działać. Wszystkie enzymy przetwarzające D potrzebują magnezu jako kofaktora[4]. Bez magnezu D3 siedzi w organizmie i nic nie robi.

Metabolizm D3 Kofaktor

K2 MK-7

Kofaktor dla białek K-zależnych

Kiedy wapń jest już we krwi dzięki D3, K2 MK-7 jest kofaktorem enzymatycznym w procesie karboksylacji białek K-zależnych, czyli osteokalcyny i MGP. Szczegóły mechanizmu ↓

Osteokalcyna MGP Karboksylacja

Efekt współdziałania

Wapń trafia tam, gdzie powinien

Kości

Zatwierdzone: utrzymanie stanu kości

Tętnice

Przedmiot badań (brak oświadczenia EFSA)

Jak to działa? Białka zależne od witaminy K

K2 MK-7 działa jako kofaktor w procesie karboksylacji. Przekształca nieaktywne białka w aktywne, zdolne do chwytania wapnia.

KOŚCI Osteokalcyna, czyli jak kości chwytają wapń

Komórki kościotwórcze produkują osteokalcynę, ale początkowo jest ona „wyłączona". Badania pokazały, że dawka od 100 μg MK-7 dziennie wystarczy, żeby znacząco poprawić aktywację tego białka[2].

  • K2 dodaje do osteokalcyny grupę karboksylową
  • Białko zyskuje zdolność wiązania wapnia
  • Wapń trafia do macierzy kostnej

TĘTNICE MGP: białko K-zależne w tkankach miękkich

Białko MGP (Matrix Gla Protein) jest syntezowane przez komórki naczyń krwionośnych i chrząstki[6]. Jego rola w gospodarce wapniowej tkanek miękkich nie jest jeszcze w pełni wyjaśniona.

  • Aktywacja: Do pełnego działania MGP niezbędna jest witamina K (proces karboksylacji) oraz fosforylacja.
  • Przedmiot badań: Badania naukowe analizują potencjalną rolę aktywnego MGP w regulacji odkładania się wapnia w tkankach pozakostnych. Mechanizm ten wymaga dalszych badań klinicznych.
  • Jak zmierzyć niedobór K2? We krwi można oznaczyć poziom „wyłączonych" (nieaktywnych) białek MGP: im więcej ich krąży we krwi, tym większe prawdopodobieństwo niedoboru witaminy K2. Ten wskaźnik nosi nazwę dp-ucMGP[6]. Wysokie wartości w badaniach obserwacyjnych korelowały ze zwiększonym ryzykiem sercowo-naczyniowym, jednak związek przyczynowo-skutkowy wymaga potwierdzenia.
  • Rola witaminy K2: Suplementacja witaminą K2 skutecznie i dawkozależnie obniża poziom nieaktywnego białka MGP w organizmie.

Mechanizm fizjologiczny: Białko MGP, wymagające witaminy K do aktywacji (karboksylacji), bierze udział w gospodarce wapniowej w tkankach miękkich. Proces ten wymaga dalszych badań klinicznych.

Kluczowe zastrzeżenie regulacyjne: Stanowisko EFSA

Dla pełnej transparentności: Europejski Urząd ds. Bezpieczeństwa Żywności (EFSA) nie zatwierdził oświadczenia zdrowotnego o wpływie witaminy K2 na zdrowie naczyń krwionośnych[9]. Panel NDA EFSA uznał, że przedstawione badania nie dostarczają wystarczających dowodów na związek przyczynowo-skutkowy, który pozwoliłby na formułowanie oświadczeń marketingowych dla suplementów diety.

Zatwierdzone oświadczenia zdrowotne dla witaminy K (zgodnie z Rozporządzeniem (WE) nr 1924/2006):

  • „Witamina K przyczynia się do prawidłowej krzepliwości krwi"
  • „Witamina K przyczynia się do utrzymania prawidłowego stanu kości"

Oświadczenia dotyczące zdrowia serca, naczyń krwionośnych lub „paradoksu wapnia" nie są zatwierdzone i nie mogą być stosowane w komunikacji marketingowej suplementów diety.

Ale dlaczego właśnie MK-7, a nie inna forma K2? Szczegółową analizę farmakokinetyczną znajdziesz w sekcji poniżej.

Dlaczego akurat MK-7, a nie MK-4?

Obie formy to witamina K2, ale ich zachowanie w organizmie jest zupełnie inne. Różnica w czasie półtrwania jest ogromna[1].

MK-4 (krótkołańcuchowa)
~1-2 godz.
Okres półtrwania
ZALECANA
MK-7 (długołańcuchowa)
ok. 72 godz.
Okres półtrwania
Różnica
>30 razy
MK-7 dłużej we krwi
Min. dawka dla karboksylacji OC
≥500 vs 45 μg
MK-4 vs MK-7 / dzień
Rozwiń szczegóły naukowe i wykresy stężenia we krwi

Symulator stężenia w surowicy krwi

Wizualizacja stężenia witaminy K we krwi (0-96 godzin)

Tryb dawkowania
Wykres przedstawia porównanie farmakokinetyki witaminy K2 w formach MK-4 i MK-7 przez okres 96 godzin. Oś pozioma (X) pokazuje czas w godzinach od 0 do 96. Oś pionowa (Y) pokazuje procent pozostałego stężenia witaminy we krwi od 0% do 100%. Linia czerwona (MK-4): Startuje od 100% i gwałtownie spada. Po 4 godzinach pozostaje około 16%, po 8 godzinach około 2.5%, a po 12 godzinach praktycznie 0%. Linia pomarańczowa (MK-7): Startuje od 100% i powoli opada. Po 24 godzinach pozostaje około 79%, po 48 godzinach około 63%, po 72 godzinach 50%, a po 96 godzinach wciąż około 40%. Wniosek: MK-7 utrzymuje się we krwi kilkadziesiąt razy dłużej niż MK-4.
Twoja przeglądarka nie obsługuje elementu canvas. Dane wykresu: MK-4 spada do zera w ciągu 8 godzin, podczas gdy MK-7 utrzymuje 50% stężenia po 72 godzinach. Pełne dane dostępne w tabeli poniżej.
Porównanie stężenia MK-4 i MK-7 we krwi w czasie (0-96 godzin)
Czas (h) 0 4 8 12 24 48 72 96
MK-4 (%) 100 16 2.5 0.4 ~0 ~0 ~0 ~0
MK-7 (%) 100 96 93 89 79 63 50 40

Źródło: Sato 2012, Schurgers 2007

Zachowanie MK-4

Przy pojedynczej dawce stężenie MK-4 gwałtownie spada, osiągając poziom bliski zeru w ciągu kilku godzin. MK-4 w dawkach żywieniowych (do 420 μg) nie jest wykrywalna w surowicy u zdrowych osób[1].

Zachowanie MK-7

Przy pojedynczej dawce MK-7 wykazuje bardzo powolny spadek. Nawet po 48-96h ślady witaminy są nadal wykrywalne w surowicy. MK-7 osiąga maksymalne stężenie po 4-6 godzinach.

Dlaczego ta różnica? Mechanizm molekularny

Transport lipoproteinowy

MK-7 jest wchłaniana z udziałem chylomikronów, a następnie transportowana przez lipoproteiny bogate w trójglicerydy (VLDL) i ich remnantów, co tłumaczy jej dłuższy czas krążenia w porównaniu z MK-4[7]. MK-4 jest usuwana szybciej, głównie przez wątrobę.

Efekt akumulacji

Przy codziennym dawkowaniu MK-7 kumuluje się w organizmie, osiągając stabilny poziom w surowicy krwi. MK-4 nie wykazuje efektu kumulacji nawet przy suplementacji przez 7 dni.

Biodostępność

MK-4 w standardowych dawkach nie jest wykrywalna we krwi. MK-7 jest dobrze absorbowana i osiąga Tmax po 4-6 godzinach.

Podsumowanie: Porównanie kluczowych parametrów

Porównanie parametrów farmakokinetycznych witaminy K2: MK-4 (syntetyczna) versus MK-7 (naturalna z natto). Tabela zawiera dane o okresie półtrwania, wykrywalności we krwi, efekcie kumulacji i minimalnej dawce efektywnej.
Parametr
MK-4 syntetyczna
MK-7 naturalna z natto
Okres półtrwania
czas utrzymywania się we krwi
~1-2 godz.
bardzo krótko
ok. 72 godz.
3 dni!
Wykrywalność we krwi
po pojedynczej dawce
Niewykrywalna
nawet przy 420 μg
48-96 godzin
Efekt kumulacji
przy codziennym dawkowaniu
Brak
Tak
stabilny poziom
Min. dawka efektywna
dla aktywacji osteokalcyny
≥500 μg
dziennie
45 μg
≥11× mniej!
MK-4: gorsza biodostępność
MK-7: zalecana forma

Podsumowanie: MK-7 vs MK-4

Ze względu na znacząco dłuższy okres półtrwania (kilkadziesiąt razy dłuższy) i zdolność do akumulacji przy codziennym dawkowaniu, MK-7 jest uznawana za bardziej praktyczną formę witaminy K2 do regularnej suplementacji. Pojedyncza dzienna dawka MK-7 pozwala utrzymać stabilny poziom w organizmie, podczas gdy MK-4 wymaga znacznie wyższych dawek (≥500 μg vs 45 μg), aby osiągnąć skuteczną karboksylację białek K-zależnych, takich jak osteokalcyna.

Dla obiektywności: Kiedy MK-4 ma swoje miejsce?

Chociaż MK-7 jest bardziej praktyczna w codziennej suplementacji, MK-4 ma udokumentowane zastosowania medyczne, szczególnie w Japonii:

  • Lek na osteoporozę (Glakay®): W Japonii MK-4 (menatetrenon) jest od lat 90. zatwierdzonym lekiem (nie suplementem) na osteoporozę w dawce 45 mg/dzień (= 45 000 μg, czyli 1000× więcej niż typowa suplementacja MK-7)[10].
  • Badania kliniczne: W tej farmakologicznej dawce badacze obserwowali wpływ MK-4 na parametry kostne u kobiet z rozpoznaną osteoporozą. Jest to kontekst leczniczy, nie suplementacyjny.
  • Podawanie: Ze względu na krótki okres półtrwania, MK-4 w dawce leczniczej podaje się 3× dziennie (3 × 15 mg).

Ważne rozróżnienie: MK-4 w dawkach suplementacyjnych (do kilkuset μg) nie ma przewagi nad MK-7. Dawki farmakologiczne MK-4 (dziesiątki mg) to zarejestrowany lek, a nie suplement diety, czyli zupełnie inna kategoria zastosowania wymagająca nadzoru lekarskiego.

Forma all-trans: klucz do skuteczności MK-7

MK-7 utrzymuje się w organizmie dłużej niż MK-4, ale jest jeszcze jedna rzecz: nie każda MK-7 jest równie skuteczna. Kluczem jest forma przestrzenna cząsteczki.

Co to znaczy „all-trans"?

W chemii witaminy K2 kształt cząsteczki decyduje o jej działaniu. Termin „all-trans" oznacza, że łańcuch cząsteczki jest prosty, a nie powyginany. Tylko taki kształt pasuje do enzymów w naszym organizmie, podobnie jak odpowiedni klucz pasuje do zamka. Przeciwieństwem jest forma „cis", która jest biologicznie bezużyteczna dla człowieka.

Na co zwrócić uwagę przy wyborze suplementu?

Wiele tańszych surowców to mieszanki zawierające zarówno formę trans (aktywną), jak i cis (nieaktywną). Wybierając produkt oznaczony jako „all-trans" (zwykle >98% cząsteczek trans), masz pewność, że płacisz za substancję, którą Twój organizm faktycznie potrafi przyswoić.

Skąd pochodzi MK-7?

Najczęściej pozyskuje się ją w procesie biofermentacji kultur bakterii Bacillus subtilis natto[17]. Jest to proces inspirowany tradycyjną japońską żywnością. Biofermentacja pozwala uzyskać wysoką czystość i pożądaną strukturę all-trans. Jest to obecnie najczęściej stosowana metoda produkcji.

Konkretne liczby

Ile K2 jest w produktach i co mówią badania o dawkowaniu.

Krótki przewodnik po jednostkach

Mikrogram (μg) to jedna milionowa grama, tak mała ilość, że nie da się jej zobaczyć gołym okiem.
1 miligram (mg) = 1000 mikrogramów (μg)

Typowa kapsułka suplementu K2 zawiera 100-200 μg, czyli zaledwie 0,1-0,2 mg.
Dla porównania: japońska dawka lecznicza MK-4 na osteoporozę to aż 45 mg dziennie (= 45 000 μg), czyli ponad 200 razy więcej niż typowy suplement MK-7.

Zawartość K2 MK-7 w produktach (μg/100g)

Natto dostarcza 900-1100 μg na 100g[8].

Wykres słupkowy poziomy przedstawiający zawartość witaminy K2 MK-7 w mikrogramach na 100 gramów produktu. Natto zawiera 1034 μg (najwyższa wartość), gęsia wątroba 369 μg, sery twarde 76 μg, żółtko jaja 32 μg, masło 15 μg (najniższa wartość). Natto dostarcza ponad 10 razy więcej K2 niż kolejne źródło.

Co mówią badania o kościach

W trzyletnim badaniu klinicznym (Knapen i wsp., 2013)[3] badacze analizowali wpływ 180 μg MK-7 dziennie na parametry kostne u kobiet po menopauzie. Wyniki sugerowały korelację między suplementacją a utrzymaniem gęstości mineralnej kości. Zgodnie z opinią EFSA, witamina K przyczynia się do utrzymania prawidłowego stanu kości.

Kontekst naukowy: Przeglądy systematyczne badań sugerują, że witamina K2, stosowana łącznie z wapniem i witaminą D3, może wspierać utrzymanie prawidłowego stanu kości[10]. Zgodnie z zatwierdzonymi oświadczeniami EFSA, witamina K przyczynia się do utrzymania prawidłowego stanu kości.

~20 μg/dzień
Typowa dieta
(~10-20 μg)
Natto/suplementy
(~180-200 μg)
Niski
Status karboksylacji MGP (badawczy)
Niska
Aktywacja osteokalcyny

Badania nad witaminą K2 a naczynia krwionośne: stan wiedzy

Badanie Knapen i wsp. (2015): W randomizowanym badaniu kontrolowanym obejmującym 244 kobiety po menopauzie, przez 3 lata stosujące 180 μg MK-7 dziennie, badacze analizowali parametry sztywności tętnic. Wyniki sugerowały korelację między suplementacją a niektórymi wskaźnikami elastyczności naczyń, szczególnie w podgrupie z wyjściowo podwyższoną sztywnością tętnic.[18]

NOWE 2025

Analiza post-hoc NCT02404519

Roczna suplementacja 180 µg MK-7 istotnie hamuje proces sztywnienia naczyń u kobiet po menopauzie, a w grupie o podwyższonym ryzyku naczyniowym prowadzi do poprawy elastyczności tętnic oraz obniżenia ciśnienia krwi.

Zahamowanie wzrostu sztywności tętnic

Placebo

+49,1%

MK-7

+9,4% 5× mniej

Poprawa elastyczności*

+13,3%

współczynnik rozciągliwości

Obniżenie ciśnienia*

−3,0%

ciśnienie tętnicze

* Wyniki w grupie kobiet z wysoką sztywnością początkową (podgrupa wysokiego ryzyka)

Wniosek: MK-7 może nie tylko spowalniać, ale w określonych warunkach częściowo odwracać parametry sztywności naczyniowej u kobiet wysokiego ryzyka.[15]

Zastrzeżenie regulacyjne

EFSA nie zatwierdziła oświadczeń dotyczących wpływu K2 na naczynia krwionośne. Zobacz pełne stanowisko EFSA ↑

Nowe kierunki badań klinicznych (2023–2025)

W latach 2023–2025 opublikowano nowe badania rozszerzające wiedzę o witaminie K2 MK-7 poza tradycyjne zastosowania kostne. Oto najważniejsze wyniki.

Ważne zastrzeżenie naukowe

Poniższe wyniki mają charakter wstępny i wymagają potwierdzenia w kolejnych badaniach. EFSA nie zatwierdziła oświadczeń zdrowotnych dotyczących tych zastosowań. Wyniki wymagają dalszej replikacji w większych populacjach.

Metabolizm glukozy

Cukrzyca typu 2

BMC Medicine 2023

Badanie RCT (Zhang i wsp.) wykazało u pacjentów z cukrzycą typu 2 przyjmujących MK-7:

Glukoza na czczo −13,4%
Insulina na czczo −28,3%
HbA1c −7,4%

Mechanizm: Modulacja mikrobiomu jelitowego (↑ Ruminococcaceae, Lachnospiraceae) i wzrost produkcji GLP-1.[12]

Nocne skurcze nóg

Osoby >65 r.ż.

JAMA 2024

Wieloośrodkowe badanie RCT (Tan i wsp.) u osób starszych z udokumentowanymi skurczami:

Dawka

180 µg MK-7

przez 8 tygodni

Redukcja częstości skurczów
Skrócenie czasu trwania
Poprawa jakości snu

Znaczenie: Bezpieczna alternatywa dla chininy, która ma poważne działania niepożądane.[13]

Zespół Long COVID

Objawy przewlekłe

Nutrients 2025
151 dorosłych 24 tygodnie

240 µg MK-7 + 2000 IU D3

Duszność, kaszel, PEM
Bóle ciała, zaburzenia węchu
Markery zapalne (oxLDL, zonulina)

Mechanizm: Uszczelnienie bariery jelitowej i redukcja translokacji mikrobiologicznej.[14]

Natto: najlepsze źródło, ale nie dla każdego

Natto to tradycyjne japońskie danie z fermentowanej soi. Bakteria Bacillus subtilis natto produkuje duże ilości K2 MK-7 (ok. 1000 μg/100g).

  • Smak: Dla wielu Europejczyków bariera. Natto jest kleiste, ma specyficzny zapach.
  • Alternatywa: Kapsułki z ekstraktem MK-7 działają tak samo.
  • Wchłanianie: MK-7 z natto ma dobrą biodostępność.
  • Forma izomeryczna: Przy wyborze suplementu szukaj oznaczenia „all-trans". Więcej ↓
Fermentacja
24+ godzin

Tyle bakterie potrzebują na pełny profil MK-7.

Świeże natto, kapsułka z natto czy ekstrakt? Wybierz swoją drogę

Jako producent natto jesteśmy zainteresowaną stroną, ale rzetelność naukowa wymaga od nas pokazania pełnego obrazu. Prawda jest taka, że cząsteczka MK-7 jest tak samo skuteczna w każdej z tych form, o ile zachowuje strukturę all-trans. Wybór zależy od Twoich preferencji smakowych i stylu życia:

Porównanie form witaminy K2 MK-7: świeże natto, kapsułki z suszonego natto i standardowe suplementy
Cecha Świeże Natto Kapsułki z suszonego Natto Standardowe Suplementy
Forma K2 Naturalna MK-7 all-trans Naturalna MK-7 all-trans Zależnie od marki (naturalna/ syntetyczna)
Dodatki Nattokinaza, kultury bakterii natto, białko Kompletne natto (nattokinaza, kultury bakterii natto) Zazwyczaj sam ekstrakt MK-7
Smak/ Zapach Intensywny, "kontrowersyjny" Brak (neutralne dla smaku) Brak
Metoda Fermentacja bakterią natto Opatentowane suszenie (Patent P.424543) Ekstrakcja chemiczna lub synteza

Transparentność i nasza misja:

Stworzyliśmy autorską, opatentowaną metodę suszenia natto, ponieważ wielu naszych klientów chciało korzystać z mocy Bacillus subtilis natto, nie mogąc zaakceptować smaku świeżego produktu.

Kalkulator: Natto vs Suplement

Sprawdź, ile natto odpowiada Twojej dawce suplementu.

100 µg

To odpowiednik około:

10.0 gramów natto
~1 płaska łyżeczka do herbaty
1 standardowa kapsułka (100 µg)

Warto wiedzieć: Wybierając natto zamiast suplementu, dostarczasz nie tylko witaminę K2 MK-7, ale również nattokinazę (enzym wspierający krążenie), naturalne kultury bakterii natto oraz wysokowartościowe białko sojowe.

Podsumowanie: na co zwrócić uwagę przy wyborze suplementu?

Szczegółowe porównanie MK-7 i MK-4 znajdziesz w sekcji powyżej. Poniżej najważniejsza wskazówka praktyczna:

Forma all-trans

Szukaj oznaczenia „all-trans MK-7" lub „>98% all-trans" na etykiecie. Tylko ta forma przestrzenna jest biologicznie aktywna. Więcej o izomerach w sekcji all-trans.

Bezpieczeństwo: co warto wiedzieć

Profil bezpieczeństwa witaminy K2 MK-7

Osoby dorosłe stosujące suplementację zgodnie z zaleceniami
Kobiety po menopauzie (populacja najczęściej badana w kontekście K2)
Osoby suplementujące D3 (witamina K jest kofaktorem dla białek K-zależnych)
Wegetarianie i weganie (ograniczone źródła pokarmowe K2)

✓ Dla osób zdrowych MK-7 jest uznawana za bezpieczną.

Aktualizacja 2025: Raport CRN

W listopadzie 2025 roku Council for Responsible Nutrition (CRN) opublikował zaktualizowany rozdział dotyczący bezpieczeństwa witaminy K2 MK-7. Na podstawie analizy ponad 40 badań klinicznych ustalono wskaźnik Highest Observed Intake (HOI) na poziomie 375 µg/dobę dla osób dorosłych.[16]

Konsultacja zalecana

  • Przewlekła choroba nerek (CKD) (zaburzony metabolizm wapnia i witaminy D)
  • Ciąża i karmienie piersią. Witamina K jest niezbędna dla prawidłowego rozwoju płodu (m.in. krzepliwości krwi). Zalecane spożycie dla kobiet w ciąży wynosi 90 μg/dobę (EFSA). Przed przyjmowaniem wyższych dawek suplementacyjnych skonsultuj się z lekarzem.
  • Zaburzenia wchłaniania tłuszczów (mogą wymagać dostosowania dawki)

Charakter edukacyjny

Powyższe informacje mają charakter wyłącznie edukacyjny i nie stanowią porady medycznej. Suplement diety nie może być stosowany jako substytut zróżnicowanej diety.

Przyjmujesz leki przeciwzakrzepowe?

Warfaryna, acenocumarol i fenprokumon to leki z grupy antagonistów witaminy K. Ich mechanizm działania sprawia, że dodatkowa podaż witaminy K może wpływać na skuteczność leczenia. Skonsultuj suplementację z lekarzem prowadzącym, ponieważ może być wymagana korekta dawki lub monitorowanie INR.

Sprawdź interakcję z lekiem

Wybierz kategorię leku, aby poznać szczegóły

Wybierz kategorię leku powyżej, aby zobaczyć informacje o interakcjach

Powyższe informacje mają charakter edukacyjny i nie zastępują konsultacji medycznej. Przed rozpoczęciem suplementacji lub zmianą dawkowania leków skonsultuj się z lekarzem lub farmaceutą.

O autorze

Transparentność: Przewodnik finansowany przez Natto.pl. Mimo konfliktu interesów prezentujemy ograniczenia naukowe i obiektywnie porównujemy natto z suplementami.

Autor

mgr inż. Marek Kołodziejski, założyciel Manufaktury BIO Natto, 40 lat doświadczenia, produkcja od 2015 r. Treści oparte na PubMed/PMC i EFSA.

✓ Weryfikowalne referencje

Patent Certyfikat BIO Nagroda 👤 Biografia

Metodyka: Priorytet dla metaanaliz. Wykluczono badania sponsorowane bez replikacji. Uwzględniono ograniczenia.

Słowniczek pojęć

Rozwiń słowniczek
Karboksylacja
Proces chemiczny, w którym do białka dodawana jest grupa karboksylowa. Można to porównać do „włączenia" białka: dopiero po karboksylacji białko może prawidłowo działać i wiązać wapń.
Okres półtrwania (t½)
Czas potrzebny, aby stężenie substancji w organizmie zmniejszyło się o połowę. Im dłuższy okres półtrwania, tym dłużej substancja pozostaje aktywna we krwi. MK-7 ma okres półtrwania ~72 godziny, MK-4 tylko ~1-2 godziny.
Forma all-trans
Kształt przestrzenny cząsteczki, w którym łańcuch boczny jest prosty (nie powyginany). Tylko forma all-trans jest biologicznie aktywna, ponieważ pasuje do enzymów jak klucz do zamka. Forma „cis" (powyginana) jest bezużyteczna dla organizmu.
Osteokalcyna
Białko produkowane przez komórki kościotwórcze (osteoblasty). Po aktywacji przez witaminę K wiąże wapń i wbudowuje go w macierz kostną. Jest głównym „transporterem" wapnia do kości.
MGP (Matrix Gla Protein)
Białko występujące w ścianach naczyń krwionośnych i chrząstce. Po aktywacji przez witaminę K uczestniczy w regulacji odkładania wapnia w tkankach miękkich. Jego rola jest przedmiotem aktywnych badań naukowych.
dp-ucMGP
Skrót od ang. dephosphorylated-uncarboxylated MGP, czyli nieaktywna forma białka MGP. Wysoki poziom dp-ucMGP we krwi może wskazywać na niedobór witaminy K2. Jest używany jako biomarker w badaniach naukowych.
Oświadczenie zdrowotne (health claim)
Oficjalnie zatwierdzone przez EFSA twierdzenie o wpływie składnika na zdrowie. Tylko takie twierdzenia mogą być używane w reklamie suplementów. Dla witaminy K zatwierdzone są: wpływ na krzepliwość krwi i utrzymanie prawidłowego stanu kości.
INR (International Normalized Ratio)
Wskaźnik laboratoryjny mierzący czas krzepnięcia krwi. Używany do monitorowania terapii warfaryną. Prawidłowy zakres terapeutyczny to zwykle 2,0-3,0. Zbyt niski INR = ryzyko zakrzepów, zbyt wysoki = ryzyko krwawień.
VKA (Antagoniści witaminy K)
Leki przeciwzakrzepowe działające przez blokowanie cyklu witaminy K (np. warfaryna, acenokumarol). Suplementacja witaminą K może osłabiać ich działanie, stąd konieczność konsultacji z lekarzem.
DOAC (Direct Oral Anticoagulants)
Nowsza generacja leków przeciwzakrzepowych (rywaroksaban, apiksaban, dabigatran). Działają bezpośrednio na czynniki krzepnięcia, NIE przez witaminę K, dlatego nie wchodzą w bezpośrednią interakcję z suplementacją K2.

Źródła i bibliografia

Informacje opierają się na recenzowanych badaniach naukowych oraz raportach uznanych organizacji.

[1]

Comparison of menaquinone-4 and menaquinone-7 bioavailability in healthy women

Opis badania: Badanie porównawcze na 10 kobietach analizujące przyswajalność MK-4 i MK-7 w dawkach żywieniowych (pojedyncza dawka 420 μg oraz 60 μg dziennie przez tydzień). MK-7 utrzymuje się w surowicy do 48h, podczas gdy MK-4 był całkowicie niewykrywalny we krwi.

Źródło: Nutrition Journal (2012); PMCID: PMC3502319

Wniosek: MK-4 w dawkach żywieniowych nie poprawia statusu witaminy K w organizmie. MK-7 znacząco podnosi poziom witaminy K w surowicy i charakteryzuje się znacznie dłuższym okresem półtrwania (~72 godzin).

Zobacz publikację

[2]

Low-Dose Daily Intake of Vitamin K(2) (Menaquinone-7) Improves Osteocalcin γ-Carboxylation

Opis badania: Dwa badania kliniczne z podwójnie ślepą próbą (na grupach 60 i 120 osób), badające wpływ niskich dawek witaminy K2 (MK-7) na karboksylację osteokalcyny.

Źródło: Inaba N, Sato T, Yamashita T. J Nutr Sci Vitaminol (Tokyo). 2015; 61(6): 471-80. PMID: 26875489

Wniosek: Codzienna dawka co najmniej 100 μg MK-7 jest niezbędna do znaczącej poprawy γ-karboksylacji osteokalcyny, co jest istotne dla zdrowia kości.

Zobacz publikację

[3]

Three-year low-dose menaquinone-7 supplementation helps decrease bone loss in healthy postmenopausal women

Opis badania: Trzyletnie badanie kliniczne z randomizacją oceniające wpływ suplementacji 180 μg MK-7 dziennie na zdrowie kośćca u 244 zdrowych kobiet po menopauzie.

Źródło: Knapen MHJ i wsp. Osteoporosis International (2013). PMID: 23525894

Wniosek: Niska dawka suplementu MK-7 znacząco poprawiła status witaminy K oraz zmniejszyła tempo spadku gęstości i wytrzymałości kości u kobiet po menopauzie.

Zobacz publikację

[4]

Role of Magnesium in Vitamin D Activation and Function

Opis badania: Artykuł przeglądowy opisujący zależność pomiędzy poziomem magnezu a przyswajaniem i działaniem witaminy D. Magnez jest kofaktorem dla wszystkich enzymów metabolizujących witaminę D w wątrobie i nerkach.

Źródło: Uwitonze AM, Razzaque MS. J Am Osteopath Assoc., marzec 2018. PMID: 29480918

Wniosek: Bez odpowiedniej ilości magnezu witamina D pozostaje nieaktywna. Jej optymalne korzyści zależą od podaży magnezu.

Zobacz publikację

[5]

Vitamin D and Intestinal Calcium Absorption

Opis badania: Artykuł przeglądowy o roli witaminy D w przyswajaniu wapnia, ze szczególnym uwzględnieniem mechanizmów jelitowych.

Źródło: Christakos S. i wsp., Molecular and Cellular Endocrinology, 2011. PMCID: PMC3405161

Wniosek: Witamina D jest niezbędna dla homeostazy wapnia. Efektywność wchłaniania zmniejsza się wraz z wiekiem.

Zobacz publikację

[6]

Vitamin K--Dependent Matrix Gla Protein as Multifaceted Protector of Vascular and Tissue Integrity

Opis badania: Przegląd naukowy omawiający białko Matrix Gla (MGP) jako inhibitor zwapnień w organizmie oraz biomarker dp-ucMGP.

Źródło: Przegląd opublikowany w czasopiśmie Hypertension w czerwcu 2019. PMCID: PMC6510326

Wniosek: Podwyższony poziom nieaktywnego MGP koreluje ze sztywnością tętnic i zwiększonym ryzykiem śmiertelności. Suplementacja witaminą K obniża poziom nieaktywnego białka.

Zobacz publikację

[7]

Differential lipoprotein transport pathways of K-vitamins in healthy subjects

Opis badania: Badanie porównawcze analizujące, jak różne formy witaminy K (K1, MK-4 i MK-9) są transportowane w organizmie. Menachinony (K2) wiążą się z lipoproteinami LDL i HDL, co umożliwia im dotarcie do tkanek poza wątrobą.

Źródło: Schurgers LJ, Vermeer C. Biochimica et Biophysica Acta, 15 lutego 2002. DOI: 10.1016/s0304-4165(02)00147-2

Wniosek: Różnice w transporcie sprawiają, że witaminy K2 mają większy wpływ na zdrowie tkanek pozawątrobowych niż witamina K1.

Zobacz publikację

[8]

Intake of fermented soybean (natto) increases circulating vitamin K2 (menaquinone-7) and gamma-carboxylated osteocalcin concentration

Opis badania: Badanie kliniczne przeprowadzone na 8 ochotnikach oraz 134 zdrowych dorosłych, oceniające wpływ spożywania natto na poziom witaminy K2 i osteokalcyny we krwi.

Źródło: Tsukamoto Y. i in., Journal of Bone and Mineral Metabolism, 2000; 18(4):216-22

Wniosek: Spożywanie natto znacząco zwiększa stężenie witaminy K2 (MK-7) oraz gamma-karboksylowanej osteokalcyny w surowicy.

Zobacz publikację

[9]

Scientific Opinion on the substantiation of a health claim related to vitamin K2 and contribution to the normal function of the heart and blood vessels

Opis badania: Oficjalna opinia EFSA dotycząca witaminy K2 a funkcji serca i naczyń krwionośnych.

Źródło: EFSA Panel on Dietetic Products, Nutrition and Allergies (NDA). EFSA Journal, 2012;10(6):2714

Wniosek: „Nie ustalono związku przyczynowo-skutkowego między spożyciem witaminy K2 a prawidłowym funkcjonowaniem serca i naczyń krwionośnych" ze względu na brak wystarczających dowodów z badań interwencyjnych u ludzi.

Zobacz publikację

[10]

Efficacy of vitamin K2 in the prevention and treatment of postmenopausal osteoporosis: A systematic review and meta-analysis

Opis badania: Metaanaliza obejmująca 16 randomizowanych badań kontrolowanych na grupie 6 425 kobiet po menopauzie, systematycznie przeglądająca wpływ witaminy K2 na zdrowie kości.

Źródło: Ma ML i wsp., Frontiers in Public Health (sierpień 2022). PMCID: PMC9403798

Wniosek: Suplementacja VK2 istotnie zwiększa gęstość mineralną kręgosłupa lędźwiowego. Najlepsze rezultaty przy stosowaniu VK2 razem z wapniem i witaminą D3. Stosowanie VK2 nie zwiększa ryzyka działań niepożądanych.

Zobacz publikację

[11]

Oś kość–naczynia: Suplementacja wapnia i rola witaminy K

Opis badania: Przegląd naukowy dotyczący „paradoksu wapniowego", czyli zjawiska, w którym wapń ucieka z kości i osadza się w tętnicach. Analizuje rolę witaminy K w aktywacji białek (osteokalcyny i MGP).

Źródło: Wasilewski GB, Vervloet MG, Schurgers LJ. Frontiers in Cardiovascular Medicine, 5 lutego 2019. PMCID: PMC6370658

Wniosek: Autorzy wskazują, że suplementacja witaminą K2 (szczególnie w formie MK-7) jest ważna przy stosowaniu wapnia. Witamina K2 aktywuje białka kierujące wapń do tkanki kostnej i blokujące jego osadzanie w naczyniach.

Zobacz publikację

[12] NOWE 2023

Vitamin K2 supplementation improves glucose homeostasis via gut microbiota modulation in type 2 diabetes

Opis badania: Randomizowane badanie kliniczne oceniające wpływ suplementacji MK-7 na pacjentów z cukrzycą typu 2. Analiza metagenomiczna kału wykazała zmiany w składzie mikrobiomu i wzrost produkcji SCFA.

Źródło: Zhang Y. i wsp., BMC Medicine, 2023

Wniosek: MK-7 istotnie obniża glukozę na czczo (-13,4%), insulinę (-28,3%) i HbA1c (-7,4%) poprzez modulację mikrobiomu jelitowego i aktywację osi GLP-1.

Zobacz publikację

[13] JAMA 2024

Menaquinone-7 for Nocturnal Leg Cramps in Older Adults: A Randomized Clinical Trial

Opis badania: Chinach wykazało, że u osób w wieku 65 lat i starszych (z udokumentowanymi ≥2 epizodami skurczów w ciągu 2 tygodni) codzienna suplementacja 180 µg witaminy K2 (MK-7) przez 8 tygodni istotnie statystycznie zredukowała częstotliwość, nasilenie oraz czas trwania nocnych skurczów nóg w porównaniu z placebo. Stosowanie MK-7 było bezpieczne i nie wywołało żadnych zdarzeń niepożądanych

Źródło: Tan X. i wsp., JAMA Internal Medicine, 2024

Wniosek: Suplementacja 180 µg witaminy K2 (MK-7) dziennie przez 8 tygodni u osób powyżej 65. roku życia istotnie statystycznie redukuje częstotliwość, nasilenie oraz czas trwania nocnych skurczów nóg, wykazując przy tym wysokie bezpieczeństwo stosowania

JAMA Internal Medicine

[14] NOWE 2025

Vitamin K2 (MK-7) and D3 supplementation in Long COVID: A randomized controlled trial

Opis badania: Badanie z University Hospitals Cleveland Medical Center. 151 dorosłych z objawami Long COVID >3 miesięcy zrandomizowano do grupy 240 µg MK-7 + 2000 IU D3 lub standardowej opieki przez 24 tygodnie.

Źródło: Nutrients, 2025

Wniosek: Suplementacja jest bezpieczna i skuteczna – prowadzi do zmniejszenia nasilenia choroby (wskaźnik RECOVER LC Index) oraz spadku markerów zapalnych (sTNF-RI, sCD163), metabolicznych (oxLDL) i nieszczelności bariery jelitowej (1,3-β-d-glukan)

Nutrients (MDPI)

[15] NOWE 2025

Effects of One-Year Menaquinone-7 Supplementation on Vascular Stiffness and Blood Pressure in Post-Menopausal Women

Opis badania: Roczna analiza post hoc (opublikowana w 2025 r.) badania klinicznego z randomizacją, w którym 165 kobiet (z niskim poziomem witaminy K) przyjmowało codziennie 180 µg MK-7 lub placebo.

Źródło: de Vries F., Bittner R., Maresz K., Machuron F., Gåserød O., Jeanne J.F., Schurgers L.J., Nutrients, 27 lutego 2025; 17(5):815. doi: 10.3390/nu17050815. PMID: 40077685

Wniosek: Suplementacja MK-7 istotnie hamuje proces sztywnienia naczyń u kobiet po menopauzie (wzrost sztywności o 9,4% vs 49,1% w placebo). U kobiet z grupy wysokiego ryzyka MK-7 dodatkowo poprawia elastyczność tętnic o 13,3% oraz obniża ciśnienie krwi o 3,0%.

Zobacz publikację (PubMed)

[16] CRN 2025

Council for Responsible Nutrition: Safety of Vitamin K2 (MK-7), Updated Chapter 2025

Opis badania: Zaktualizowany rozdział raportu CRN dotyczący bezpieczeństwa witaminy K2 MK-7, oparty na analizie ponad 40 badań klinicznych z ostatniej dekady.

Źródło: Council for Responsible Nutrition (CRN), listopad 2025

Wniosek: Ustalono Highest Observed Intake (HOI) na poziomie 375 µg/dobę dla osób dorosłych.

Council for Responsible Nutrition

[17]

Molecular Pathways and Roles for Vitamin K2-7 as a Health-Beneficial Nutraceutical

Opis badania: Przegląd naukowy dotyczący witaminy K2-7 (MK-7) i jej roli jako prozdrowotnego nutraceutyku. Omawia metody przemysłowej produkcji przez fermentację bakteryjną Bacillus subtilis natto.

Źródło: Jadhav N. i wsp., Frontiers in Pharmacology, czerwiec 2022. PMCID: PMC9237441

Wniosek: Witamina K2-7 jest bezpiecznym i wysoce biodostępnym nutraceutykiem. Biofermentacja pozwala uzyskać wysoką czystość i pożądaną strukturę all-trans.

Zobacz publikację (otwiera się w nowej karcie)

[18]

Menaquinone-7 supplementation improves arterial stiffness in healthy postmenopausal women. A double-blind randomised clinical trial

Opis badania: Było to trzyletnie, podwójnie ślepe i randomizowane badanie kliniczne, w którym wzięły udział 244 zdrowe kobiety po menopauzie. Uczestniczki podzielono na grupę przyjmującą codziennie 180 µg witaminy K2 jako MK-7 (MenaQ7) oraz grupę otrzymującą placebo. Badacze oceniali wpływ suplementacji na sztywność tętnic (lokalną i regionalną) oraz mierzyli poziom markerów takich jak dp-ucMGP i wskaźniki stanu zapalnego.

Źródło: Knapen M. H. J., Braam L. A. J. L. M., Drummen N. E., Bekers O., Hoeks A. P. G., Vermeer C., Thrombosis and Haemostasis, maj 2015; 113(5): 1135-44. DOI: 10.1160/TH14-08-0675

Wniosek: Długotrwałe stosowanie suplementów MK-7 znacząco poprawia elastyczność naczyń krwionośnych poprzez zmniejszenie sztywności tętnic, szczególnie u kobiet, u których wyjściowo stwierdzono wysoką sztywność tętnic. Ponadto suplementacja spowodowała 50-procentowy spadek poziomu dp-ucMGP (markera niedoboru witaminy K w naczyniach) w porównaniu z grupą placebo.

Zobacz publikację (PubMed) (otwiera się w nowej karcie)

A high menaquinone intake reduces the incidence of coronary heart disease (Gast 2009)

Źródło: Nutr Metab Cardiovasc Dis, wrzesień 2009

Wniosek: Wysokie spożycie witaminy K2 (szczególnie MK-7, MK-8, MK-9) zmniejsza ryzyko choroby wieńcowej. Każde dodatkowe 10 μg K2 dziennie obniżało ryzyko o 9%.

Zobacz publikację (otwiera się w nowej karcie)

The Rotterdam Study: Dietary intake of menaquinone is associated with reduced CHD risk

Źródło: Geleijnse JM i in., The Journal of Nutrition, 2004

Wniosek: 10-letnie obserwacje 4807 osób: wysokie spożycie K2 znacząco redukuje ryzyko zgonu z powodu choroby wieńcowej i zwapnienia aorty.

Zobacz publikację (otwiera się w nowej karcie)

Something more to say about calcium homeostasis: the role of vitamin K2 (Flore 2013)

Źródło: European Review for Medical and Pharmacological Sciences, 2013

Wniosek: Artykuł przeglądowy analizujący mechanizmy „paradoksu wapniowego". Potrzebne są większe badania kliniczne dla potwierdzenia wniosków.

Zobacz publikację (otwiera się w nowej karcie)

Matrix Gla-protein: the calcification inhibitor in need of vitamin K (Schurgers 2008)

Źródło: Schurgers LJ i in., Thrombosis and Haemostasis, październik 2008

Wniosek: MGP jest inhibitorem zwapnień naczyniowych wymagającym witaminy K. Pomiar nieaktywnej formy MGP może służyć jako biomarker ryzyka chorób sercowo-naczyniowych.

Zobacz publikację (otwiera się w nowej karcie)

Vitamin K -- a scoping review for Nordic Nutrition Recommendations 2023

Źródło: Food & Nutrition Research (2023), PMC10619414

Wniosek: Witamina K niezbędna do krzepnięcia krwi. Wpływ na choroby serca i osteoporozę wymaga dalszych badań. Zalecane spożycie: 1 µg filochinonu/kg/dzień.

Zobacz publikację (otwiera się w nowej karcie)

Magnesium status and supplementation influence vitamin D status and metabolism (Dai 2018)

Źródło: The American Journal of Clinical Nutrition, grudzień 2018. PMCID: PMC6693398

Wniosek: RCT na 180 uczestnikach: magnez pełni rolę regulatora metabolizmu witaminy D, pomagając podnieść jej poziom u osób z niedoborem.

Zobacz publikację (otwiera się w nowej karcie)

Najczęściej zadawane pytania

Odpowiedzi na najczęstsze pytania o witaminę K2 MK-7.

Co to znaczy, że witamina K2 jest w formie all-trans?

W chemii witaminy K2 kształt cząsteczki decyduje o jej działaniu. Termin all-trans oznacza, że łańcuch cząsteczki jest prosty, a nie powyginany. Tylko taki kształt pasuje do enzymów w naszym organizmie, podobnie jak odpowiedni klucz pasuje do zamka. Forma cis ma inny układ przestrzenny i jest biologicznie bezużyteczna dla człowieka.

Jaka jest różnica między MK-4 a MK-7?

MK-4 ma bardzo krótki okres półtrwania, około 1,2 godziny, podczas gdy MK-7 utrzymuje się we krwi przez około 72 godziny. MK-7 kumuluje się w organizmie przy codziennym dawkowaniu, osiągając stabilny poziom. Minimalna dawka MK-7 wystarczająca do aktywacji osteokalcyny to 45 μg na dzień, podczas gdy dla MK-4 badania wykazują skuteczność dopiero od 500 μg na dzień.

Czy witamina K2 MK-7 jest bezpieczna?

Suplementacja MK-7 jest uznawana za bezpieczną dla zdrowych dorosłych. Najnowsze wytyczne CRN z listopada 2025 roku wyznaczyły dla niej najwyższy zaobserwowany poziom spożycia (HOI) wynoszący 375 µg dziennie. Jednak osoby przyjmujące leki przeciwzakrzepowe z grupy antagonistów witaminy K muszą skonsultować suplementację z lekarzem.

Czy witamina K2 MK-7 zawsze jest naturalna?

Najczęściej pozyskuje się ją w procesie biofermentacji kultur bakterii Bacillus subtilis natto. Jest to proces inspirowany tradycyjną japońską żywnością. Taka metoda pozwala uzyskać wysoką czystość i pożądaną strukturę all-trans. Istnieją również metody syntezy chemicznej, jednak biofermentacja jest obecnie najczęściej stosowaną metodą produkcji.